Ma dhab baa Nigeria dhakhaatiir la'aani ma hayso

Xigashada Sawirka, Getty Images
Wasiirka shaqada ee Nigeria ayaa sheegay in ay dalka joogaan dhakhaatiir badan oo aan la odhan karayn "aqoontii baa ka suudashay".
Laakiin hadalkaa uu Chris Ngige ka sheegay Telefishanka Arbacadii ayaa dood ka dhalieyey dalkaa Afrika ugu dadka badan, oo lagu qiyaasay lacagta uu ku bixiyey tacliinta dhakhaatiirta 2 bilyan oo doolar ilaa sannadkii 2010-kii laakiin ay dhakhtarradii soo baxay dalka ka haajireen.
John Afam-Osamene oo jaamacadda ka qalin jabiyey sannadkii 2016 ayaa doonaya inuu ka mid noqdo kuwaa dalka ka dhoofay oo uu tago UK si uu uga shaqaysto.
Wuxu sheegay in aanu marka hore doonayn inuu dalka ka baxo laakiin mushahar yarida iyo duruufaha shaqada ee dalka ka jiraa ay ku qasbeen inuu go'aankaa qaato.
"Xafladda qalin jabintu waa wax qurux badan oo aad faraxsantahay, laakiin muddo yar ka dibba waxaad isku soo baxsanaysaan runtii" ayuu ku yidhi BBC-da.
Dr Chioma Nwakanma, oo ka shaqayn jirtay isbtiaal dawaladdu leedahay oo ku yaal koonfurta dalka ayaa faahfaahinaysa in iyada iyo dhakhaatiirta ay wada shaqaynayeen ba had iyo goor waayi jireen agabka aasaasiga ah.
" Waxaan ku leeyahay waxa aasaasiga ah sida haanta neefta ogsajiintu ku jirto. Goloofyada gacmaha la gashado ayay nagu kallifi jirtay in aan bukaanka ka soo ammaanaysano" aya ku tidhi BBC-da.
Waxa aad loo bartay markii sannadkii hore dalka ay ka dillaacday xummadda Lassa oo ay si cad uga hadashay la'aanta qalabka dhakhtarku ka xidho cudurka uu dadka ka dawaynayo markii dhakhtarradii ay wada shaqaynayeen midkood cudurkaa qaaday oo u dhintay markii dambena.
"Dhib qoyskeedii gaadhay bay noqotay. Waanu naqaanay saygeeda, saaxiibadeed waxay ahayd hooyo. Aniga si gaara ayey ii taabatay waayo waxaanu ahayn uun sida adhi daabax loo wado" ayay tidhi Dr Nwakanma oo haatan ka shaqaysa isbitaal gaar loo leeyahay.
Kaabayeyaasha adeega caafimaadka oo liita iyo mushahar yarida ayaa had iyo goor kiciya shaqo joojin ay sameeyaan dhakhaatiirta ka hawl gala isbitaallada dawladdu. Waxaana ka mid ah mid todobaadkii hore ka bilaabmay gobolka Imo oo ay dhakhaatiirtu sheegeen in aan mushar la siinin.
Dr Francis Adeyayo Faduyile, oo ah gudoomiyaha ururka dhakhaatiirka Nigeria ayaa xaaladda liidata ee daryeelka caafimaadka ku sababeeyey "miisaaniyad yari ba'an" waxaanu sheegay in ay arintaasi kaliftay in dhakhaatiirtu "raabe raabe uga haajiraan" dalka.
Wasiirka shaqadu wuxu ku dooday in ay caadi tahay in dal wax soo saarkiisa badeecadeed ama adeeg badanyahay inuu dibadda u dhoofin karo dheeraadka.
Laakiin Dr Faduyile isaga waxay la tahay dhakhaatiirta badan ee dalka ka tegaysaa in ay culays saarayso adeegga caafimaadka ee markiisa horeba aan baahida dabooli karin.
"Hadii ay jirto xaalad adagi, taa macnaheedu waxa weeyi in adeegga caafimaadka ee liitaa aanu awoodi karayn inuu xaaladda jirta wax ka qabto. Hadii aan dawladdu arintan sida ay hadda tahay si ka duwan waxa uga qaban waydona, waxan rumaysnahay in arintu sidaa uun iska sii ahaan doonto" ayuu BBC-da ku yidhi.
Ururka dhakhaatiirtu waxa uu sheegay in tirada dhakhaatiirta joogta dalka oo dadkiisu yihiin 196 milyan oo qof ay tahay 40,000 dhakhtar.
Warbixintii ugu dambaysay ee ka soo baxda Hay'adda Caafimaadka Adduunka ee WHO waxay muujinaysaa in saamiga dhakhtarrada iyo bukaanku tahay in afar dhakhtar ku soo beegmayaan 10,000 ee bukaan ah, bukaankana muddo dheer bay ku qaadataa in ay dhakhtar la kulmaan. Maraykanka saamigaasi wuxu yahay 26 dhakhtar 10,000 oo bukaan ah Ingiriiskana waa 28 dhakhtar.
Nigeria waxay si is daba jooga uga baaqsatay in ay meel mariso ballankii ay qaaday 2001 ee ahaa in ay 15% miisaaniyaddeeda u qoondayso caafimaadka. Sannadkii hore 3.9% ayaa loo qoondeeyey.
Dadka xirfadda leh ee ka haajirayaa kuma cusba Nigeria, laakiin walaaca taagan ayaa ah in haatan dhakhaatiirtu markay jaamacadaha ka qalin jabiyaan ba suudalayaan.
"Isla marka ay bilaabaan tababarka shaqada ayaa qof kastaa wuxu ka fikiraa sidii uu u geli lahaa itixaan la yidhaa PLAB oo ah itixaan luqadaa iyo xirfadda ah oo Ingiriisku ka qaado dhakhaatiirta u haajiraysa" ayay tidhi Dr Nwakanma.

Xigashada Sawirka, AFP
Xataa Madaxweyne Muhammadu Buhari qudhiisa ayaa dibadda isku soo daweeya, dhawr bilood ayuu Ingiriiska ku maqnaa intuu xilka hayey.
Waxa haatan ka shaqeeya Ingiriiska 5000 oo dhakhtar oo Nigeria u dhashay dalkana wax ku soo bartay.
Meelaha kale ee ay jecelyihiin in ay u haajiraan waxa ka mid ah Maraykanka, Canada iyo Sucuudiga, laakiin ka bixitaankii Ingiriiska ee Midowga Yurub ka dib, go'aankii ay wasaaradda arimaha gudaha Ingiriisku ku gaadhay in ay sharciyada ka khafiifiso dhakhaatiirta dalkeeda tagaya ee aan ka iman dalalka Midowga Yurub ayaa suurto gelin kara in dhakhaatiir badani Ingiriiska u haajiraan.
"Qof kasta oon aqaanay inuu dalka ka taguu doonayaa" ayay tidhi Dr Nwakanma.
"Waxaanu si wadar ahaana wararka isugu dhaafansannaa WhatsApp-ka, qof kastaa markuu ku soo biirayey lambar Nigeria ah ayuu sitay, sannad ka dib waxaad arkaysaa lambar Ingiriisa, mid Maraykana. Lambarradii baa la wada bedelayaa taas oo macnaheedu tahay in dadku dalka ka tagayaan"
" Hadii aan toban qof saaxiib nahay, sagaal ka mida ayaa doonaya inay dalka ka tagaan"
Dr Afam-Osamene waxa u hadhay itixaan qudha kaas oo hadii uu baaso ay u sahlanaan doonto inuu dibadda u shaqo tago.
Wuu jecelyahay inuu dalka ku soo noqdo mar kale laakiin wuxu sheegay in ay taasi ku xidhan tahay sida duruufaha Nigeria isku bedelaan.
"Dhibaatadu way jirtaa hadana cid ka damqanaysaa ma jirto. Madaxdu ha tegin bay ku odhanayaan hadana xal ma keenayaan".





















