نقش رای شناور در انتخابات مجلس

    • نویسنده, سعید برزین
    • شغل, تحلیلگر سیاسی
  • منتشر شده در

تشخیص و تبیین نقش رای‌دهندگان در انتخابات ایران کار ساده‌ای نیست چون به سختی می توان با توده‌های مردم ارتباط برقرار کرد و نظر آنها را جویا شد. با اینکه نظر سنجی‌های خوبی در کشور انجام می‌شود اما دسترسی به آنها عموما نادر است.

با این حال در یک ارزیابی کلی می‌توان واجدین شرایط رای را (که در انتخابات امسال نزدیک به ۵۵ میلیون نفر می‌شوند) به چهار گروه تقسیم کرد. این تقسیم‌بندی بر اساس ارزیابی رفتار رای‌ دهندگان در انتخابات و نظرسنجی‌های گذشته است که پیش‌بینی رفتار رای دهندگان را در انتخابات پیش رو تا حدودی ممکن می‌سازد.

می‌دانیم که حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد واجدین شرایط در انتخابات شرکت نمی‌کنند و رای نمی‌دهند. انگیزه‌های این افراد متفاوت است. برخی به حوزه سیاست توجهی ندارند و اصولا به آن نزدیک نمی‌شوند. برخی دیگر به خاطر مخالفت پایدار با جمهوری اسلامی حاضر به شرکت در انتخابات و مشروعیت دادن به آن نیستند.

اما از میان کسانی که در انتخابات شرکت می‌کنند شاید بتوان گفت حدود ۱۵ درصد اصولگرا هستند به این معنی که به وفاداری به جناح اصولگرا قسم خورده‌اند و در هر شرایطی به آنها رای می‌دهند. به قول آیت‌الله خامنه‌ای "پای کار" هستند و گروه‌های اصولگرا می‌توانند رای آنها را تضمین شده بدانند.

صفحه ویژه:<link type="page"><caption> انتخابات مجلس و خبرگان ۱۳۹۴</caption><url href="http://www.bbc.com/persian/indepth/iran_election94" platform="highweb"/></link>

بیشتر بخوانید: <link type="page"><caption> ناظران از انتخابات می‌گویند</caption><url href="http://www.bbc.com/persian/blogs/2016/01/160119_l10_nazeran_election94_1" platform="highweb"/></link>

به همین نسبت شاید بتوان گفت که حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از رای دهندگان اصلاح‌طلب هستند به این معنی که وفاداران قسم خورده به جناح اصلاح‌طلب و آرمان‌هایش هستند و از هر فرصتی برای ابراز این سرسپردگی استفاده می‌کنند.

گروه آخر که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد رای دهندگان را شامل می‌شود "رای شناور" است. از این گروه با عنوان "رای خاکستری" هم یاد می‌شود اما اصطلاح خاکستری می‌تواند به غلط به معنای "بی‌ماهیتی" یا "بینابینی" یا "سطحی" بودن در امر سیاست تلقی شود.

اما "گروه شناور" نه تنها ضرورتا در تاکید و پافشاری بر عقاید خود کوتاهی نمی‌کند، بلکه می‌تواند در اصرار بر افکار خود سرسخت و لجوج باشد.

مهمترین ویژگی این گروه آن است که به هیچ یک از طیف‌ها، جناح‌ها و قطب‌های سیاسی وفادار نیست و به لحاظ فکر سیاسی بی‌ثبات است. یعنی می‌تواند یک روز طرفدار خاتمی شود، یک روز طرفدار احمدی‌نژاد باشد، و یک روز ضد انقلاب و یا محافظه‌کار شود. این "شناوری" میان قطب‌های سیاسی عمده ویژگی این بلوک بزرگ به هنگام رای گیری است.

بلوک شناور همچنین اصولا معترض به وضع موجود است. ناراضی است، "نق" می‌زند و از وضع موجود رضایت خاطر ندارد. در اکثر مواقع رای دادن را به مثابه اعتراض تلقی می‌کند و رای را بیشتر سلبی و قهری می‌شناسد.

به اضافه، رای "شناور" ماهیتی چندپاره، چندگانه و چند شکل دارد. یعنی، به لحاظ اجتماعی یکدست و هم‌گون نیست. بخش‌هایی از آن شهری و بخش‌هایی روستایی هستند، از زمینه‌های متفاوت طبقاتی، قومی و مذهبی آمده‌اند و تجربیات سیاسی مختلفی دارند. در واقع، رای دهندگان شناور را می‌توان در اقشار و طبقات متفاوت اجتماعی شناسایی کرد.

حکومت و جناح‌های سیاسی به اهمیت بلوک شناور آگاه هستند و می‌دانند رفتار و رای این گروه می‌تواند سرنوشت انتخابات را تعیین کند.

یک نمونه قابل توجه از این آگاهی سیاسی، رابطه‌ای است که نیروهای نظامی با امیر تتلو برقرار کرده‌اند. تتلو خواننده جوان رپ است که خالکوبی دارد، بدن سازی میکند و عکس‌هایش با دخترهای "مانکنی" در اینترنت می‌چرخد. اما نیروهای نظامی همین خواننده رپ را به ناو جماران بردند تا در ستایش از اراده هسته‌ای آواز رپ بخواند و ویدئو یوتیوب تهیه کند.

نمونه دیگر آقای حداد عادل (محافظه‌کار اصولگرا و پدر زن آقای مجتبی خامنه‌ای) است که به برنامه کمدی خندوانه در تلویزیون می‌رود، تا شعر طنز بخواند، کف بزند و شادی کند. این مانورهای سیاسی را باید به عنوان تلاش برای برقراری رابطه و جلب "رای شناور" تفسیر و تلقی کرد.

دیگر اینکه، بلوک شناور به معنی دقیق کلمه "سیاسی" نیست و شناخت عمیق و دقیق و فلسفی و تاریخی از مسائل سیاسی ندارد. اما در عین حال سیاست­‌گریز هم نیست و از شرکت در بازی سیاسی دلزده و فراری نمی‌شود. برعکس، تاریخچه انتخابات نشان داده که بلوک شناور از انتخابات به عنوان یک فرصت برای مشارکت و تاثیر گذاری بر تحولات اجتماعی استفاده می‌کند.

ویژگی دیگر اینکه "رای شناور" در "دقیقه نود" تصمیم می‌گیرد و وارد صحنه انتخابات می‌شود. آمار گیری‌هایی که در هفته‌ها و روزهای آخر انتخاباتی انجام شده نشان می‌دهد که رفتار این بلوک در روزهای آخر روند انتخابات نوسان زیاد دارد.

به عنوان مثال، در سال ۸۸ برتری آرایی که محمود احمدی‌نژاد در هفته‌های آخر داشت یک‌باره در روزهای آخر به نفع موسوی تغییر کرد.

این ویژگی هم از ماهیت غیر سیاسی این بلوک شناور نشات می‌گیرد و هم اشاره به اهمیت تبلیغات و به‌خصوص مناظره‌های تلویزیونی دارد. تبلیغات و مانورهای نیروهای سیاسی در تعیین تحولات بشدت موثرند.

تحقیقات نشان می‌دهد که حدود ۵۰ درصد جمعیت رای دهنده تصمیم در مورد نامزدهای انتخاباتی را شخصا می‌گیرند، یعنی شخصا می‌نشینند و فکر می‌کنند و تصمیم می‌گیرند. حدود یک چهارم این کار را با مشورت دوستان و خانواده انجام می‌دهند. تنها ۸ درصد گفته‌اند تحت راهنمایی مراجع و روحانیت این کار انجام می‌شود. تعداد کمتری گفته‌اند که دستورالعمل حزبی را کاملا رعایت می‌کنند.

عامل دیگری را هم که باید مد نظر داشت تفاوت میان شهر، شهرستان و روستا است. از جمعیت ایران ۳۰ درصد در شهرهای بزرگ، ۴۰ درصد در شهرستان و ۳۰ درصد در روستا زندگی می‌کنند.

در شهرهای بزرگ لیست‌های حزبی و گروهی حرف آخر را می‌زنند. اما در حوزه‌های تک نفره تاثیر عوامل محلی بیشتر است و صاحبان قدرت سیاسی و ثروتمندان محلی و بزرگان قومی نقش مهمتری دارند. اما استنباط برخی از تحلیل‌گران این است که نوسان و شناوری رای در شهرهای بزرگ بیشتر است.

علی رغم شناخت‌هایی که از رای‌دهندگان وجود دارد، درحالی‌که فقط حدود یک هفته به انتخابات مجلس مانده، هنوز نمی‌توان گفت که رفتار رای‌دهندگان، و به‌خصوص "رای شناور"، چگونه خواهد بود.