آتشی که زیر خاکستر دفن شد؛ خطای درمان یا حق بیمار؟

    • نویسنده, دکتر امیر علیشاهی
    • شغل, پزشک و محقق در دانشگاه کارولینای شمالی
  • منتشر شده در

در فوریه سال ۲۰۰۳ ، جسیکا سانتیلان، دختر ۱۷ ساله‌ای که در ۱۴ سالگی به همراه خانواده‌اش از مکزیک به آمریکا برای درمان مشکل قلبی-ریوی مهاجرت کرده بود، هنگام جراحی پیوند قلب و ریه، به دلیل ناهمخوان بودن گروه خونی گیرنده و دهنده عضو دچار عوارض شدید شد و به کما رفت. به دنبال این اتفاق، تیم درمان ابتدا حضورا حادثه را برای خانواده وی توضیح دادند، سپس جراح جسیکا با اینکه مسول کنترل هم‌خوانی گروه‌های خونی نبود، با یک بیانیه رسمی و با قبول مسئولیت عذرخواهی کرد.

گرچه بعد از کمتر از دو هفته تیم پیوند توانست یک قلب و ریه دیگر به جسیکا پیوند بزنند، چند روز بعد از جراحی دوم او فوت کرد. بعد از فوت او، بیمارستان دوک علاوه بر پرداخت غرامت کامل به خانواده جسیکا، پروتکل‌های جدیدی را تنظیم و اجرا کرد تا مانع اتفاقات مشابه شود؛ پروتکل‌هایی که امروزه در اکثر مراکز درمانی معتبر از انها استفاده می‌شود.

۱۶ سال بعد در ایران عباس کیارستمی برای جراحی غیراورژانس روده بزرگ به بیمارستان جم مراجعه می‌کند و تقریبا سه ماه بعد در فرانسه فوت می کند. بعد از فوت ایشان، ظرف کمتر از چند ساعت کار به جنجال، تهدید و مسابقه تلخ ابراز نفرت از جامعه پزشکی رسید. متاسفانه اتفاقات بعد از فوت ایشان مثل سایر موارد قبلی صرفا یک موج کوتاه مدت بدون اثرات ملموس بیرونی بود که بیشتر محلی برای تخلیه خشم انباشته یا انتقام جویی شخصی شد.

هنوز بعد از گذشت بیش از ۴۰ روز، فرزند آن مرحوم حتی برای اطلاع از جزییات بیماری پدرش مشغول جنگیدن است. جامعه هم چنان نامحرم باقی مانده، پروتکلی تنظیم نشده و کسی هم فکری برای کیارستمی‌های بعدی نکرده است.

همانگونه که دفاع از حقوق بیمار به معنی دشمنی با نظام درمان نیست، دفاع از عملکرد تیم درمان هم به معنای نادیده گرفتن حقوق بیماران نیست. این دو قطبی شدن و تقابل کادر درمانی و جامعه صرفا موجب پیچیده و خراب‌تر شدن اوضاع می‌شود. مشکلی در این ابعاد طبعا محصول خطای سیستم و اشتباهات هر دو طرف است.

سوال اساسی این است که چه میزان باید هزینه داد تا بالاخره روزی جامعه تصمیم بگیرد به غیر از تخلیه روانی و پاسخ های احساسی و آنی، حرکتی عملی با نتایج واقعی و ملموس برای این مسئله انجام دهد؟ آیا می‌توان کاری کرد تا این آتش زیر خاکستر یک بار و برای همیشه خاموش شود؟

درمان، کاری است گروهی که عوامل زیادی در آن دخیل هستند. برای درمان مناسب، تمام اعضای تیم درمان از جمله، پزشک، پرستار، بهیار، همراهان بیمار و مهم‌تر از همه خود بیمار باید مسولیت خود را درست و در هماهنگی کامل با سایر اعضای گروه انجام دهند. بهبود نیافتن بیماری بعد از درمان، می‌تواند علل مختلفی داشته باشد مخثل سیر طبیعی خود بیماری، عوارض درمان، درست مصرف نکردن داروهای تجویز شده، کیفیت پایین داروهای مصرفی و در نهایت اشتباه تیم درمان.

اشتباه تیم درمان گرچه مورد به مورد متفاوت است امامی‌توان ریشه این اشتباهات را در سه گروه اصلی دسته‌بندی کرد:

عدم وجود دانش و تخصص لازم نزد تیم درمان

در پاره‌ای از موارد تیم درمان علیرغم داشتن مدرک و مجوزهای لازم، سواد و توانایی لازم را برای درمان بیماران ندارد. این امر ناشی از نظام کهنه آموزش پزشکی، پذیرش خارج از ضابطه دانشجویان و ناکارآمدی نظام بازآموزی است. نظام آموزش پزشکی ایران نیاز به تحول و بازنگری جدی دارد. اغلب استادان پزشکی در ایران، برای آموزش پزشکی تربیت نشده‌اند.

کمتر پزشکی است که خاطره تلخ از برخورد زننده استادانش را در ویزیت گروهی بیماران در بخش (راند) و جلسات گزارش صبحگاهی نداشته باشد. تا زمانی که نگاه آمورش پزشکی به دستیاران و کارآموزان نگاه ارباب رعیتی باشد، نمی‌توان انتظار تربیت پزشکانی اخلاق‌مدار داشت.

پذیرش دانشجو در این رشته‌ها باید مصون از فساد باشد. می‌توان فرایندهایی را عملیاتی کرد که از ورود افراد فاقد صلاحیت جلوگیری کرد. زمانی که تعداد قابل توجهی از کسانی که به تحصیل در این رشته‌ها می‌پردازند، نه بواسطه استعداد، پشتکار و علاقه خود، بلکه بواسطه انواع سهمیه‌ها و خرید سوالات و تقلب در امتحانات وارد این رشته‌ها شده‌اند، نمی‌توان انتظار داشت که توان علمی و عملی مناسبی داشته باشند.

آموزش مداوم حین کار باید به صورت جدی دنبال شود. برگزاری کلاس‌های باآموزی که با هدف ارتقاء سطح علمی و عملی پزشکان ایجاد شد، اکنون بیشتر به شکل منبع درآمد برای سازمان نظام پزشکی درآمده و تا حد بسیار زیادی کارایی خود را از دست داده است.

خطای سیستم

اصلی‌ترین عامل اشتباه پزشکی، خطای سیستم و نه فرد است. در بسیاری از موارد نظام درمان طوری طراحی شده که تیم درمان مجبور به خطا می‌شود.

سرانه پزشک در ایران ۸۹ پزشک در ازای هر صد هزار نفر است که کمتر از بسیاری از کشورها است. این وضعیت در مناطق کم‌جمعیت و کم‌امکانات وخیم‌تر است. پزشکی که در شبانه روز مجبور است تعداد زیادی بیمار را ویزیت کند، نه تنها زمان و انرژی کافی برای ارایه خدمت باکیفیت ندارد بلکه توانایی به روز نگه‌داشتن دانش و مهارتش را نیز نخواهد داشت.

در ازای هر شب بی‌خوابی، خطای انسانی بشدت افزایش پیدا می کند. حال چه طور می‌توان از دستیار سال اول یک بیمارستان آموزشی انتظار داشت با ماهی ۱۵ تا ۲۲ شب کشیک مرتکب خطا نشود؟

زمانی که شرکت‌های بیمه با پرداخت‌ ناقص و بسیار دیر مشکلات درآمد و معیشت را به دغدغه اصلی تیم درمان تبدیل می‌کنند، چگونه می‌توان از تیم درمان انتظار ارائه خدماتی باکیفیت داشت؟ تا زمانی که سیستم به کارآموزان و دستیاران به عنوان نیروی کار ارزان قیمت نگاه می‌کند، اساتید آنها را رقبای شغلی آینده می‌بینند است و جامعه آنها را به عنوان مشتی دانشجوی بی‌سواد نگاه می‌کند، انتظار خطا نکردن، توقعی است برآورده‎نشدنی. از سیستمی که طراحی شده تا جوان پرشور و بااستعداد ۱۸ ساله را تحویل بگیرد و "کاسب" خسته و بداخلاق ۳۵ ساله تحویل دهد نمی‌توان بیش از این انتظار داشت.

سهل انگاری تیم درمان

دسته سوم اشتباهات پزشکی که این روزها خاطرات زیادی هم از آن نقل می‎شود، مربوط به مواردی است که علیرغم زمان، دانش، انرژی و منابع مالی کافی، بیمار به دلیل قصور تیم درمان دچار آسیب می شود.

نبود روحیه پاسخگویی، فرهنگ خودبرتربینی و جایگاه کاذبی که برخی برای خود قائل هستند از ریشه‌های این گونه اشتباهات است. از دستیاری که روزی ۵۰ بیمار را ویزیت می‌کند نمی‌توان انتظار داشت که به همراهان و خود بیمار توضیح کافی بدهد، اما هیچ دلیل موجهی برای جراحی که در بیمارستان خصوصی به بهانه واهی حفظ اسرار بیمار از دادن توضیحات اولیه و قابل فهم برای بیمار و همراهان درجه یک او طفره می‌رود وجود ندارد.

اینکه بیمار یا همراه او متوجه توضیحات ما نمی‌شود، تقصیر بیمار نیست، مقصر ما هستیم که نیاموختیم مسائل را به زبان ساده و قابل فهم برای آنها توضیح دهیم.

جامعه نیز به سهم خود اندکی از بار مسئولیت را بر دوش دارد. در صورت نامطلوب بودن نتیجه درمان با عباراتی مثل "حالش کاملا خوب بود، دکترا کشتنش"، تمام بار مسئولیت بر دوش تیم درمان نگذاریم. بیمارستان را محل مداوای بیماران بدانیم و آن را با کمپ ترک اعتیاد، مرکز مشاوره خانواده، پارک، خانه سالمندان، مهد کودک و دفتر ازدواج و طلاق اشتباه نگیریم.

اورژانس بیمارستان محل حل و فصل دعواهای خانوادگی، حیاط بیمارستان محل بازی کودکان، ایستگاه پرستاری محل تامین مرفین و بخش های بیمارستان محل نگهداری سالمندان نیستند. اگر بیمارمان بستری است، یک نفر به نمایندگی از تمامی نزدیکان بیمار، اطلاعات ضروری را از تیم درمان درخواست کرده به بقیه همراهان اطلاع دهد.

فوت مرحوم کیارستمی اگر چه بسیار کمتر از ادعاهای مطرح شده محصول قصور پزشکان ایرانی بود، اما فرصت مناسبی است تا مطالبات مردم و تیم درمان از سطح درگیری‌های لفظی، جنجال‌های مطبوعاتی و لجبازی‌های کودکانه به برنامه‌هایی اصولی و مفید ارتقا پیدا کند. فرصتی که کاش از دست نرود.