انتخابات آمریکا، مسئله هسته‌ای و آینده ایران؛ سه سناریو

انتخابات آمریکا ۲۰۲۰
    • نویسنده, شهیر شهید ثالث
    • شغل, روزنامه‌نگار و تحلیلگر
  • منتشر شده در

کلیدواژه سیاست ایران در برابر فشارهای آمریکا "مقاومت" است. رهبر ایران، آیت‌الله علی خامنه‌ای می‌گوید: "امروز ملّت ایران و کشور ایران یک درخت تناور است؛ امروز آمریکا و رژیم صهیونیستی غلط می‌کنند که ملّت ایران را تهدید کنند؛ ... تحریم هم شکست خواهد خورد .... به برکت مقاومت". اما چرا کشور باید این همه فشار را به جان بخرد و مقاومت کند؟ چون به زعم رهبر ایران جمهوری اسلامی خواهان استقلال است. نقطه کلیدی این استقلال‌طلبی کجاست؟ رهبر ایران توضیح می‌دهد: "اقتصاد یک نقطه کلیدیِ تعیین‌کننده است. اقتصاد قوی، نقطه‌ قوّت و عامل مهمّ سلطه‌ناپذیری و نفوذناپذیری کشور است و اقتصاد ضعیف، نقطه‌ ضعف و زمینه‌‌ساز نفوذ و سلطه و دخالت دشمنان است". اما، در یک تناقض عجیب بین حرف و عمل، سیاست‌های فعلی نه تنها منجر به تضعیف اقتصاد کشور شده بلکه کنترل اقتصاد ایران، که به نظر آقای خامنه‌ای نقطه کلیدی است، بر اثر تحریم‌ها، تا حد زیادی به دست آمریکا افتاده است.

با این حال، استدلال هسته مرکزی قدرت در ایران می‌تواند این باشد که برای رسیدن به یک هدف استراتژیک، که همانا عقب راندن آمریکاست، باید مقاومت کرد و فشارها را تا تسلیم آمریکا تحمل کرد.

قدرت مرکزی در ایران نگاهی دارد به سابقه درگیری با آمریکا و اینکه ایران همین سیاست را در زمان ریاست جمهوری باراک اوباما پی‌گیری و نهایتا آمریکا را وادار به قبول غنی‌سازی اورانیوم در خاک کشور کرده و در چارچوب برجام تحریم‌های آمریکایی به حال تعلیق در آمد. اما واقعیت این است که دولت دونالد ترامپ ظرف سه سال گذشته نشان داده که از جنس دیگری است.

حکومت ایران این موضوع را درک کرده و به همین دلیل ظاهرا منظور دولت پنهان و رهبری ایران تنها اکتفا کردن به مقاومت به معنای انفعالی آن نیست. زدن پهپاد آمریکایی و موشک باران تاسیسات نفتی عربستان، که اکثریت قریب به اتفاق ناظران معتقدند به لحاظ پیچیدگی نمی‌توانست کار حوثی‌ها باشد، می‌تواند نشانه این باشد که ایران با ضربه زدن مستقیم به آمریکا و متحدین آن در منطقه، دولت آمریکا را به این نتیجه برساند که سیاست "فشار حداکثری" بر ایران بدون هزینه هم نیست.

آیت‌الله خامنه‌ای

احتمالا ایران هدف دیگری را هم پی‌گیری می‌کند و آن اینکه با ایجاد بحران، وضعیت موجود را به لبه پرتگاه یک جنگ نزدیک کند و چون سیاست ترامپ اجتناب از جنگ است بالاخره آمریکا را وادار به عقب نشینی کند. به نظر می‌‌رسد که از قضا آمریکا هم دست ایران را اینطور خوانده که رهبر ایران به شدت از درگیری با آمریکا دوری می‌کند.

این محاسبات دو طرفه، یعنی اجتناب شدید طرفین از درگیری نظامی، باعث شد که از یکسو آمریکا به خود جرات دهد که شاید با ارزشترین مقام نظامی ایران را، که با تحرکات خود توانسته بود موازنه قوا را در منطقه به نفع ایران تغییر دهد، از پا در آورد و از سوی دیگر ایران، هر چند با اطلاع قبلی، به پایگاه عین الاسد که یکی از مراکز تجمع نیروهای آمریکائی در عراق است حمله کند.

نوشته اخیر ریچارد گلدبرگ، یکی از "عقاب‌های" شورای امنیت ملی آمریکا در رابطه با ایران، که در همین ماه ژانویه از سمت خود استعفا کرد، در خصوص تفکر حاکم بر کاخ سفید خواندنی است. او طی مقاله‌ای در نیویورک تایمز نگرش کمتر شنیده شده‌ای را در درون کاخ سفید ترسیم می‌کند. وی می‌نویسد که دولت ترامپ از این استراتژی ایران که هدفش افزایش تدریجی درگیری است، به نحوی که دو کشور به آستانه یک درگیری نظامی کشیده شوند و آمریکا مجبور شود به میز مذاکره باز گردد و به شرایط ایران تن در دهد، آگاه است. او عدم واکنش ترامپ به تحریکات یک سال گذشته ایران را در چارچوب "صبر استراتژیک" توضیح می‌دهد و تاکید می‌کند که ترامپ "این تله‌ها را شناسائی کرده و صبر استراتژیک پیشه کرده است" تا تحریمها به نتیجه برسند و یا به عبارت دیگر "تلفنی از تهران دریافت شود که حاضر است بدون پیش‌شرط مذاکره کند".

اگر ترامپ که تا این لحظه کاندیدای بلامنازع جمهوری‌خواهان است (سنا هم به احتمال قوی در جریان استیضاح رای به برکناری او نخواهد داد) از کاندیدای دموکرات شکست بخورد، همه کاندیداهای دموکرات اظهار کرده‌اند که به توافق برجام باز خواهند گشت. به این ترتیب فشارها تا حدی کاهش خواهد یافت. چرا تا حدی؟ چون حتی در زمان اوباما هم هر قدر جان کری، وزیر امور خارجه وقت، سعی کرد که بانک‌های بزرگ بین‌المللی را راضی به کار کردن با ایران کند توفیق چندانی به دست نیاورد.

شکایت مستمر آقای خامنه‌ای از "بد عهدی" آمریکائی‌ها از همین جا سر چشمه می‌گرفت. بانک‌های بزرگ اروپائی، که پیشتر بر اثر کار کردن با ایران جریمه‌های میلیارد دلاری شده بودند، استدلال می‌کردند که درست است تحریم‌های مربوط به مسئله هسته‌ای به حالت تعلیق در آمده اما، بطور مثال، تحریم‌های متعدد مربوط به سپاه پاسداران که برجام آنها را لغو نکرده هم‌چنان به قوت خود باقی است. نگرانی بانک‌ها این بود که بدون آنکه بدانند، با شرکتی در ایران طرف معامله شوند که به نحوی با سپاه مربوط باشد و لذا مشمول مجازات شوند. در آن صورت، حتی اگر دولت اوباما هم نمی‌خواست پیگیر قضیه شود، دادگستری آمریکا که مستقل از دولت عمل می‌کند می‌توانست گریبان بانک مربوطه را بگیرد. از طرفی، سپاه پاسداران در زمان ترامپ در لیست سازمان‌های تروریستی قرار گرفته و خارج کردن آن از لیست مزبور حتی توسط یک رئیس جمهور دموکرات آسان نخواهد بود. به عبارت دیگر، پیروزی یک دموکرات می‌تواند فشارها را تا حدی کاهش دهد، اما فقط تا حدی.

انتخابات آمریکا ۲۰۲۰

اما اگر ترامپ پیروز شود سه سناریو ممکن است اتفاق بیفتد.

یکی اینکه ترامپ عقب نشینی کند و با تعلیق دوباره تحریم‌ها، ایران را به آمدن به میز مذاکره و بستن قرارداد جدید ترغیب کند. این سناریو از آن جهت که ضربه حیثیتی سنگینی بر ترامپ وارد خواهد کرد غیر محتمل است. حتی اگر تحریکات ایران ادامه پیدا کند بعید است دولت ترامپ و شخص او تسلیم فشار ایران شوند بلکه احتمالا یک ائتلاف بین‌المللی با حضور موثر اروپا علیه ایران ایجاد خواهند کرد. در واقع ممکن است که آمریکا منافعش در منطقه ضربه ببیند اما در مقام مقایسه، حکومت ایران با بی ثباتی سیاسی، ناآرامی ها، و فشار اقتصادی روز افزون روبروست که حیات آنرا به مخاطره می‌اندازد.

سناریوی دوم، حکومت ایران تحت فشار مجبور به عقب نشینی شود، با ترامپ وارد مذاکره شود و به شرایطی که شاید امروز قبول آن از سوی ایران غیر ممکن به نظر می‌رسد تن در دهد. اما یک مقام مطلع ایرانی اخیرا به فایننشال تایمز گفته است "اگر قرار باشد روزی با آمریکا مذاکره کنیم این مذاکرات با ترامپ نخواهد بود".

اگر این حرف صادق باشد می‌رسیم به سناریوی سوم که در نتیجه سیاست فعلی حکومت ایران، که همه محدودیت‌های عملی برجام را کنار گذاشته، به احتمال قوی اروپا هم بطور جدی وارد میدان شده و نهایتا قطع‌نامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل ملغی و تحریم های بین‌المللی هم باز خواهند گشت. تحت فشارهای شدید اقتصادی و مآلا تهدید موجودیت نظام، تنها کارتی که ایران می‌تواند آنرا بازی کند ایجاد بحران است (اگر سناریوی دوم تحقق نپذیرد). اما صبر آمریکا و دونالد ترامپ هم بی‌انتها نیست کما اینکه در مورد آقای سلیمانی او دست به کاری زد که به گفته یک تحلیلگر سی آی ا که در کاخ سفید حضور داشته و با هر دو دولت جورج بوش و باراک اوباما کار کرده است هم بوش و هم اوباما، نگران از تبعات چنان اقدامی دست به انجام آن نزدند.

به این ترتیب سناریوی سوم که بر اثر بحران‌سازی ایران و به سر آمدن کاسه صبر ترامپ می‌تواند شکل بگیرد وقوع جنگی است که خواسته هیچ یک از دو طرف نیست. در صورت تحقق این سناریو، هر چند هم آمریکا و هم کشورهای منطقه ممکن است آسیب‌های جدی ببینند اما خسارت‌های ایران خارج از تصور و تخمین است.